Tybetańska Księga Umarłych

Praca zbiorowa

Gdy w 1927 roku ukazał się z Londynie pierwszy przekład Tybetańska księga umarłych na język europejski3, pewne kręgi intelektualne za Zachodzie były już poniekąd przygotowane do przyjęcia tego rodzaju literatury. Od jakichś stu lat w Europie rozwijały się dynamicznie studia nad buddyzmem oraz tybetologia4. Towarzystwo Teozofizyczne pod przewodem słynnej pani Bławackiej propagowało „tajemną mądrość łamów", przyczyniając się walnie do rozbudzenia i utrwalenia mody na Tybet. Nie przypadkiem inicjatorem i współautorem przekładu Tybetańska księga umarłych był dr Evans-Wentz, sam wybitny teozof.
Mimo to opublikowanie angielskiego przekładu Księgi wzbudziło zaskakująco szeroki i żywy oddźwięk, zwłaszcza w USA i Anglii. W niniejszym szkicu nie sposób, rzecz jasna, szczegółowo analizować przyczyny i okoliczności tego sukcesu, temat to bowiem bardzo obszerny. Niektóre z nich celnie punktuje w swoim eseju C.G. Jung (p. Dodatek III).
Natychmiast po pierwszym wydaniu posypała się lawina reedycji i tłumaczeń na inne języki europejskie. Sporządzano je — niestety — w oparciu o ów pierwszy przekład angielski, co z konieczności prowadziło do poważnych zniekształceń wszystkich warstw treściowych Księgi, tym bardziej że wersja Evans-Wentza nie jest wolna od istotnych niedociągnięć. Takich wtórnych przekładów ukazało się po wybuchu wojny chyba kilkanaście — na niemiecki, szwedzki, czeski itd. Ukazują się zresztą nadal na całym świecie.
Jeżeli idzie o tłumaczenia Tybetańska księga umarłych wprost z tybetańskiego oryginału, to jest ich stosunkowo niewiele: trzy angielskie, jedno niemieckie (dopiero z 1977 roku!), jedno włoskie (z 1949 roku, bodaj najlepsze, sporządził je bowiem sam sławny G. Tucci), jedno węgierskie, jedno czeskie oraz nasze, polskie. Istniał też inny przekład czeski pióra znanego orientalisty Pavla Pouchy, niestety, nie wiadomo, czy kompletny. Nie został opublikowany i obecne jego losy są nieznane.
W rezultacie nie słabnącego sukcesu wydawniczego — na świecie wciąż ukazują się reedycje — Księga stała się chyba jednym z najbardziej znanych na Zachodzie tekstów orientalnych, a z pewnością najbardziej znanym utworem piśmiennictwa tybetańskiego. Zwłaszcza w ostatnich latach jesteśmy świadkami wzmożonego zainteresowania Księgą, przybierającego wręcz charakter mody. W dużym stopniu wiąże się ona z głośną przed paroma laty książką Raymond Moody Życie po życiu, w której autor zebrał relacje z przeżyć ludzi odratowanych ze stanu śmierci klinicznej. Wykazują one w wielu punktach uderzające zbieżności z opisywanymi w Tybetańska księga umarłych doświadczeniami człowieka wędrującego w bar-do, czyli buddyjskiej „przestrzeni pośmiertnej".
Jest zrozumiałe, że wszelkim modom, również intelektualnym i religijnym, towarzyszyć zwykły rozmaite zjawiska negatywne, które muszą budzić mieszane uczucia. Moda to jednak fakt społeczny i jako taki na pewno zasługuje na uwagę socjologów, religioznawców, psychologów itd. Jego analiza wykracza jednak poza ramy mniejszego szkicu.

Bar-do jako przestrzeń albo sytuacja graniczna

Zajmijmy się teraz głównym przedmiotem Tybetańska księga umarłych. Tybetańskie słowo bar-do (lub bar-ma-dó) znaczy „to, co jest pomiędzy dwoma", „przestrzeń pośrednia", i w literaturze tybetańskiego buddyzmu pełni rolę odpowiednika sanskryckiego terminu antarabhawa („międzybyt"). Termin „przestrzeń" ma zresztą w Tybetańska księga umarłych charakter techniczny, oznacza „przestrzeń wewnętrzną", zsubiekty-wizowaną, psychiczną; może też należałoby tu raczej mówić o „sytuacji pośredniej". Dotyczy ona człowieka, który rozstaje się z tym życiem, a nie wszedł jeszcze w nową formę istnienia.